John Gielgud
John Gielgud (1936) | |
Imię i nazwisko |
Arthur John Gielgud |
---|---|
Data i miejsce urodzenia |
14 kwietnia 1904 |
Data i miejsce śmierci |
21 maja 2000 |
Zawód | |
Lata aktywności |
1924–2000 |
Odznaczenia | |
![]() ![]() ![]() |
John Gielgud, OM, CH właśc. Sir Arthur John Gielgud[1] (ur. 14 kwietnia 1904 w Londynie, zm. 21 maja 2000 w Wotton Underwood) – angielski aktor i reżyser.
Za swoje zasługi artystyczne, w 1953 został uhonorowany przez królową brytyjską zaszczytnym tytułem szlacheckim „Sir”[2].
Laureat Oscara (1981), Złotego Globu (1981, 1989) oraz Nagrody BAFTA (1953, 1974)[3].
Na scenie teatralnej i na planie filmowym spędził 60 lat. Wraz z Ralphem Richardsonem i Laurencem Olivierem należał do trójcy aktorów, którzy dominowali na brytyjskiej scenie przez większą część XX wieku[4]. Zagrał główne role w największych szekspirowskich spektaklach; najwybitniejszy XX-wieczny odtwórca roli Hamleta, w którą wcielił się ponad 500 razy[5][6].
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Urodził się w Londynie w rodzinie polsko–litewskiej jako syn Kate Terry–Gielgud (z domu Terry-Lewis; 1868–1958) i Franka Henry’ego Gielguda (1860–1949), agenta giełdowego. Jego matka pochodziła z rodziny aktorskiej. Ze strony ojca Gielgud wywodził się z polskiej rodziny magnackiej Giełgudów (herbu Giełgud), w której odnaleźć można gwiazdy scen polskich z końca XVIII wieku. W rodzinie tej trafiali się również oficerowie i uczestnicy polskich powstań, w tym powstania listopadowego. Był prawnukiem Anieli z Kamińskich Aszpergerowej (1816–1902), polskiej aktorki związanej przez kilkadziesiąt lat ze sceną lwowską. Do jego przodków należał m.in. Antoni Giełgud, generał w powstaniu listopadowym, rodzina wskutek represji po powstaniu listopadowym emigrowała do Wielkiej Brytanii[7].
Uczęszczał do Westminster School. Początkowo myślał o karierze architekta, jednak niemożność opanowania rysunku technicznego i rosnące zainteresowanie teatrem skłoniło go do podjęcia kariery scenicznej. W 1921 w wieku siedemnastu lat pojawił się na scenie The Old Vic w roli posłańca Heralda w Henryku V Williama Szekspira[8], a 1924 w objazdowym zespole wystąpił w roli Romea w sztuce Romeo i Julia. Ukończył Royal Academy of Dramatic Art. W latach 1929–1931 na deskach The Old Vic osiągnął pozycję gwiazdorską i uznanie krytyków, grając najważniejsze role szekspirowskie: Hamleta, Romea, króla Leara, Shylocka z Kupca weneckiego, Prospera z Burzy, Marka Antoniusza z Antoniusza i Kleopatry, Malvolio z Wieczora Trzech Króli i Benedicka z Wiele hałasu o nic, często mając za partnerów Ralpha Richardsona i Laurence’a Oliviera. Od roku 1932 także podjął się reżyserii, w tym Ćwiczenie pięciu palców Petera Shaffera (1959), All Over Edwarda Albee (1971) czy Życie prywatne Noëla Cowarda (1975), a od 1928 pojawił się w inscenizacjach na Broadwayu[9], zdobywając Tony Award za wybitną firmę zagraniczną w przedstawieniu Oscara Wilde’a Bądźmy poważni na serio (1948), za zasługi dla teatru w sztuce szekspirowskiej Wieki człowieka (1959) i reżyserię komedii Duża ryba, mała ryba (1961)[10]. Ponadto występował w utworach innych twórców światowej rangi, w tym Antona Czechowa (Iwanow w roli Mikołaja Iwanowa), George’a Bernarda Shawa (Żołnierz i bohater jako Sergiusz Saratow), Fiodora Dostojewskiego (Zbrodnia i kara w roli Rodiona Romanicza Raskolnikowa), Eurypidesa (Medea jako Jason), Edwarda Albee (Tiny Alice w roli Juliana), Ibsena (Duchy) i Frya (Dama nie jest do spalenia jako Thomas Mendip). Pozostawił wspomnienia Aktor i jego czasy[11], w których dokonuje podsumowania i analizy swojej twórczości.
Debiutował na ekranie jeszcze w epoce kina niemego, jako ubogi rzeźbiarz Daniel Arnault, który zakochuje się w pięknej Genevieve w dramacie Kim jest ten mężczyzna? (Who Is the Man?, 1924). Przez kolejne lata skupił się bardziej na twórczości teatralnej, niż filmowej. W dreszczowcu Alfreda Hitchcocka Bałkany (Secret Agent, 1936) wystąpił w roli dziennikarza wplątanego w szpiegowską aferę. Brał udział w filmowych adaptacjach sztuk, w tym w Juliusz Cezar (1953), Romeo i Julia (1954) i ekranizacji Becket (1964) w reż. Petera Glenville’a w roli król Ludwika VII, zdobywając nominację do Oscara, u boku Petera O’Toole’a i Richarda Burtona. W dramacie kostiumowym Orzeł w klatce (Eagle in a Cage, 1970) wystąpił jako Napoleon. W ekranizacji sztuki Bertolda Brechta Galileo (1975) w reż. Josepha Loseya został obsadzony w roli starego kardynała. W adaptacji powieści detektywistycznej Agathy Christie Morderstwo w Orient Ekspresie (1974) w reż. Sidneya Lumeta z Seanem Connery, Ingrid Bergman i Lauren Bacall zagrał postać służącego Edwarda Beddoesa, za którą dostał nagrodę BAFTA. W dramacie Alaina Resnais’go Opatrzność (Providence, 1977) u boku Dirka Bogarde’a i Ellen Burstyn stworzył kreację zrzędliwego pisarza Clive’a Langhama, walczącego z chorobą i starością, uciekającego w groteskowy świat wyobraźni. Dyrygent (1979) w reż. Andrzeja Wajdy z Krystyną Jandą i Andrzejem Sewerynem zagrał tytułową rolę Johna Lasockiego[12]. W dramacie biograficznym Davida Lyncha Człowiek słoń (The Elephant Man, 1980) z udziałem Anthony’ego Hopkinsa, Anne Bancroft i Johna Hurta wystąpił jako dyrektor szpitala londyńskiego Francis Carr–Gomm[13].
Drugoplanowa rola wrednego kamerdynera Hobsona w komedii romantycznej Artur (1981)[13] z Lizą Minnelli, Geraldine Fitzgerald i Dudleyem Moorem przyniosła mu uznanie, nagrodę Oscara, Złoty Glob, nominację do nagrody BAFTA i liczne nagrody krytyków. Kolejne jego znaczne role ekranowe to Sir Leonard Darwin w dramacie psychologicznym Freda Schepisiego Obfitość (Plenty, 1985)[13] z Meryl Streep, Edward Ryder, ojciec Charlesa (Jeremy Irons) w serialu ITV Powrót do Brideshead (Brideshead Revisited, 1981)[13] na podstawie powieści Evelyna Waugha Znowu w Brideshead, żydowski profesor zamordowany w czasie Holokaustu – Aaron Jastrow w miniserialu ABC Wojna i pamięć (War and Remembrance, 1988–1989)[13], Oswald w filmie przygodowym Jerry’ego Zuckera Rycerz króla Artura (1995)[13], Cecil Parkes w biograficznym dramacie muzycznym Scotta Hicksa Blask (Shine, 1996)[13] z Geoffreyem Rushem, Pan Touchett w ekranizacji powieści Henry’ego Jamesa Portret damy (The Portrait of a Lady, 1996)[13] w reż. Jane Campion z Nicole Kidman, król Constant w miniserialu przygodowym fantasy Hallmark Channel Merlin (1998)[13] i Pius V w dramacie kostiumowym Shekhara Kapura Elizabeth (1998)[13] z Cate Blanchett.
Zmarł 21 maja 2000 w Wotton Underwood, w hrabstwie Buckinghamshire w wieku 96 lat[14].
Życie prywatne
[edytuj | edytuj kod]Był orientacji homoseksualnej[15][16].
W 1953, zaledwie trzy miesiące po tym, jak królowa nadała mu tytuł szlachecki, został aresztowany za „uporczywe namawianie mężczyzn w celach niemoralnych” w publicznej toalecie w Chelsea[17].
W pamiętnikach Henry’ego Channona z lat 1943–57 autor wspomina, że Gielgud posiadał kolekcję filmów pornograficznych[18]. Gielgud napisał scenariusz Trouser Bar, którego akcja rozgrywa się w sklepie z odzieżą męską, dla reżysera filmów erotycznych o tematyce gejowskiej Petera de Rome’a[19]. Realizacji filmu krótkometrażowego fantasy Trouser Bar (2016) podjął się Kristen Bjorn[20]. W filmie wziął udział Nigel Havers[21][22].
Filmografia
[edytuj | edytuj kod]- Bałkany (Secret Agent) (1936)
- Juliusz Cezar (1953)
- Ryszard III (1955)
- Becket (1964)
- Szarża lekkiej brygady (1968)
- Trzewiki rybaka (1968)
- Och! Co za urocza wojenka (1969)
- Juliusz Cezar (1970)
- Orzeł w klatce (1972)
- Zagubiony horyzont (1973)
- Frankenstein: The True Story (1973)
- 11 Harrowhouse (1974)
- Morderstwo w Orient Ekspresie (1974)
- Opatrzność (1977)
- Kaligula (1979)
- Dyrygent (1979)
- Człowiek słoń (1980)
- Wzór (1980)
- Lion of the Desert (1981)
- Artur (1981)
- Rydwany ognia (1981)
- Gandhi (1982)
- Wagner (1983)
- The Wicked Lady (1983)
- Purpura i czerń (1983)
- The Master of Ballantrae (1984)
- Dalekie pawilony (1984)
- Obfitość (1985)
- Drugi świat (1986)
- Rendez-vous ze śmiercią (1988)
- Artur 2 (1988)
- Getting it Right (1989)
- Księgi Prospera (1991)
- Światło w mroku (1992)
- Scarlett (1994)
- Rycerz króla Artura (1995)
- Hamlet (1996)
- Blask (1996)
- Elizabeth (1998)
- Merlin (1998)
Nagrody
[edytuj | edytuj kod]Rok | Nagroda | Kategoria | Tytuł |
---|---|---|---|
1954 | Nagroda BAFTA | Najlepszy aktor | Juliusz Cezar (1953) |
1975 | Nagroda BAFTA | Najlepszy aktor drugoplanowy | Morderstwo w Orient Expressie (1974) |
1977 | Nagroda Stowarzyszenia Nowojorskich Krytyków Filmowych | Najlepszy aktor | Opatrzność (1977) |
1980 | Nagroda Grammy | Najlepsze nagranie mówione, dokumentalne lub dramatyczne | Ages of Man: Readings from Shakespeare (1979) |
1981 | Nagroda Stowarzyszenia Nowojorskich Krytyków Filmowych | Najlepszy aktor drugoplanowy | Artur (1981) |
1982 | Złoty Glob | Najlepszy aktor drugoplanowy | |
Nagroda Akademii Filmowej | Najlepszy aktor drugoplanowy | ||
1989 | Złoty Glob | Najlepszy aktor drugoplanowy w serialu, miniserialu lub filmie telewizyjnym | Wojna i pamięć (1988) |
1991 | Nagroda Emmy | Najlepszy aktor pierwszoplanowy w serialu lub filmie limitowanym lub antologicznym | Summer’s Lease (1989) |
1992 | Nagroda BAFTA | BAFTA Fellowship | — |
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Personalidade: John Gielgud (Reino Unido). InterFilmes.com. [dostęp 2016-10-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-02-12)]. (port.).
- ↑ Legendary Actor Sir John Gielgud Dies, „Los Angeles Times”, 23 maja 2000 [dostęp 2024-08-16] (ang.).
- ↑ John Gielgud Awards. AllMovie. [dostęp 2024-08-16]. (ang.).
- ↑ John Gielgud Biography. AllMovie. [dostęp 2024-08-16]. (ang.).
- ↑ Sir Arthur John Gielgud. glbtq.com. [dostęp 2019-02-12]. (ang.).
- ↑ Mel Gussow , Sir John Gielgud, 96, Dies; Beacon of Classical Stage, „The New York Times”, 23 maja 2000 [dostęp 2024-08-16] (ang.).
- ↑ Afryka 1900. Fotografie Włodzimierza Vala Giełguda (ze zbiorów rodzinnych Adama Kieniewicza). [dostęp 2013-09-23]. Cytat: Włodzimierz Val Giełgud (Gielgud) urodził się w Londynie w 1869 roku. Pochodził ze starego, znakomitego kniaziowskiego rodu litewsko-żmudzkiego. Jego ojciec, Adam Giełgud był synem Jana Giełguda, najmłodszego litewskiego marszałka nadwornego ostatniego polskiego monarchy i bratem marszałka Antoniego Giełguda, generała wojsk polskich w czasie powstania listopadowego (pol.).
- ↑ John Gielgud Biography (1904–2000). Film Reference. [dostęp 2024-08-16]. (ang.).
- ↑ John Gielgud. Internet Broadway Database. [dostęp 2024-08-18]. (ang.).
- ↑ John Gielgud Awards. Internet Broadway Database. [dostęp 2024-08-18]. (ang.).
- ↑ John Gielgud, John Powell, John Miller, Michał Ronikier (przekład): Aktor i jego czasy. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1987. ISBN 83-221-0369-7.
- ↑ Bogdan Zagroba. Gielgud po „Dyrygencie”. „Film”. nr 3/1980/XXXV (1624), s. 2, 20 stycznia 1980. Warszawa: RSW „Prasa-Książka- Ruch”. ISSN 0137-463X.
- ↑ a b c d e f g h i j John Gielgud. Rotten Tomatoes. [dostęp 2024-08-16]. (ang.).
- ↑ Sir John Gielgud dies aged 96, „The Guardian”, 22 maja 2000 [dostęp 2024-08-16] (ang.).
- ↑ Gielgud, 83, Comes Out. „Gay Times”. marzec 1988 (114), 1988. Londyn: Millivres Prowler Group Ltd.. ISSN 0950-6101.
- ↑ Vanessa Thorpe , Curtain rises on Gielgud’s gay scandal, „The Guardian”, 10 lutego 2008 [dostęp 2016-10-30] [zarchiwizowane z adresu 2009-09-17] (ang.).
- ↑ Michael Thornton , Gielgud the predator: He was one of our most flamboyant actors but Sir John had an altogether darker side..., „Daily Mail”, 27 sierpnia 2009 [dostęp 2024-08-17] (ang.).
- ↑ Glenys Roberts , How a moment of madness by Britain’s Greatest Actor Drove Him to the Brink of Suicide and Forever Changed Attitudes to Sex, „Daily Mail”, 20 marca 2008 [dostęp 2024-08-17] (ang.).
- ↑ Ben Beaumont–Thomas , John Gielgud wrote gay porn film, producer says, „The Guardian”, 26 listopada 2014 [dostęp 2024-08-17] (ang.).
- ↑ Trouser Bar (2016) w bazie IMDb (ang.)
- ↑ Stuart Black , Censorship Row Over John Gielgud Film Featuring Tight Trousers And Orgy [online], London Ist, 5 listopada 2015 [dostęp 2024-08-17] (ang.).
- ↑ Sebastian Shakespeare , Row over Sir John Gielgud’s gay porn film Trouser Bar starring Nigel Havers, „Daily Mail”, 28 października 2015 [dostęp 2024-08-17] (ang.).
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Rafał Wilkusz. Ostatni z wielkich. „Film”. nr 3/1992/XLVII (2218), s. 23, 19 stycznia 1992. Warszawa: RSW „Prasa-Książka- Ruch”. ISSN 0137-463X.
- Tomasz Jopkiewicz. Człowiek legenda. „Film”. nr 7/2000, s. 96–97, lipiec 2000. Warszawa: RSW „Prasa-Książka- Ruch”. ISSN 0137-463X.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- John Gielgud (1904–2000) w bazie IMDb (ang.)
- John Gielgud w bazie Filmweb
- John Gielgud w bazie Notable Names Database (ang.)
- John Gielgud w bazie Discogs.com (ang.)
- John Gielgud na zdjęciach w bazie Filmoteki Narodowej „Fototeka”
- ISNI: 0000000122765328
- VIAF: 12491400
- LCCN: n80049919
- GND: 134591968
- LIBRIS: 64jmqszq0pw16r8
- BnF: 13894453g
- SUDOC: 060256982
- NLA: 35123048
- NKC: jn19990002667
- BNE: XX1259829
- NTA: 070508453
- BIBSYS: 90074474
- CiNii: DA03129466
- Open Library: OL4444869A, OL5569135A
- PLWABN: 9810608802005606
- NUKAT: n96025855
- OBIN: 74146
- J9U: 987007596868605171
- PTBNP: 1552011
- CANTIC: a10092304
- LNB: 000017762
- NSK: 000477710
- CONOR: 38416227
- BLBNB: 001135777
- KRNLK: KAC2020N0184
- LIH: LNB:V*93977;=BV
- Brytyjscy aktorzy filmowi
- Brytyjscy aktorzy telewizyjni
- Brytyjscy aktorzy teatralni
- Aktorzy polskiego pochodzenia
- Giełgudowie herbu własnego
- Laureaci EGOT
- Laureaci Oscara dla najlepszego aktora drugoplanowego
- Laureaci nagrody BAFTA dla najlepszego aktora pierwszoplanowego
- Laureaci nagrody BAFTA Fellowship
- Laureaci nagrody Emmy
- Laureaci nagrody BAFTA dla najlepszego aktora drugoplanowego
- Laureaci nagrody Tony
- Laureaci Praemium Imperiale
- Ludzie urodzeni w Winterthur
- Laureaci Złotego Globu dla najlepszego aktora drugoplanowego w filmie
- Laureaci Złotego Globu dla najlepszego aktora drugoplanowego w serialu, miniserialu lub filmie telewizyjnym
- Odznaczeni Orderem Zasługi (Wielka Brytania)
- Odznaczeni Orderem Towarzyszy Honoru
- Absolwenci Royal Academy of Dramatic Art
- Ludzie urodzeni w Londynie
- Urodzeni w 1904
- Zmarli w 2000
- Brytyjczycy pochodzenia polskiego